ભારતમાં બોર્ડ પરીક્ષાના પરિણામો માત્ર ગુણપત્રક નથી, પરંતુ લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય સાથે સીધા જોડાયેલા હોય છે. વર્ષ 2026માં CBSEના ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ (OSM) વિવાદે સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થાને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધી છે.
શું છે OSM વિવાદ?
CBSEએ મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી અને પારદર્શક બનાવવા માટે ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકી હતી. આ પદ્ધતિમાં શિક્ષકો સ્કેન કરેલી ઉત્તરવહીઓ કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર ચકાસે છે.
પરંતુ પરિણામો જાહેર થયા બાદ હજારો વિદ્યાર્થીઓએ ઓછા ગુણ, અધૂરા સ્કેન થયેલા જવાબો, ગાયબ પાનાં અને ચકાસણીમાં થયેલી ભૂલો અંગે ગંભીર ફરિયાદો કરી. આ કારણે વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓમાં ભારે અસંતોષ જોવા મળ્યો.
કેમ વધ્યો વિવાદ?
પરિણામ જાહેર થતાં જ મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓએ પુનઃચકાસણી અને ઉત્તરવહીની નકલ માટે અરજી કરી. લાખો અરજીઓ મળતાં સ્પષ્ટ થયું કે મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ ડગમગી ગયો છે.
પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર ત્યારે બની જ્યારે એક વિદ્યાર્થીએ ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને ટેકનિકલ વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા. ત્યારબાદ સમગ્ર પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ.
ગ્રેડ ઇન્ફ્લેશન: 90% માર્ક્સ હવે સામાન્ય કેમ?
એક સમય હતો જ્યારે 90 ટકા ગુણ મેળવવા ખૂબ મોટી સિદ્ધિ માનવામાં આવતી હતી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઊંચા ગુણ મેળવનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થયો છે.
શિક્ષણ નિષ્ણાતોના મતે, ઉદાર મૂલ્યાંકન નીતિ, કોચિંગ કલ્ચર અને સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણને કારણે હવે ઉચ્ચ ટકાવારી મેળવવી અગાઉ જેટલી અસાધારણ રહી નથી.
ધોરણ 12ના માર્ક્સ હજુ પણ કેમ મહત્વના?
ઘણા લોકો માને છે કે JEE, NEET અને CUET જેવી પ્રવેશ પરીક્ષાઓના યુગમાં બોર્ડના ગુણનું મહત્વ ઘટી ગયું છે. પરંતુ હકીકતમાં ધોરણ 12નું પરિણામ હજુ પણ અનેક ક્ષેત્રોમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
- JEE Advanced માટે લઘુતમ શૈક્ષણિક માપદંડ જરૂરી છે.
- NEET કાઉન્સેલિંગ માટે નિર્ધારિત ટકાવારી ફરજિયાત છે.
- ઘણી યુનિવર્સિટીઓ ટાઈ-બ્રેકર તરીકે બોર્ડના ગુણને ધ્યાનમાં લે છે.
- વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ હજુ પણ સ્કૂલ એકેડેમિક રેકોર્ડનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
વિદ્યાર્થીઓ પર માનસિક અસર
બોર્ડ પરીક્ષાઓનું દબાણ વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર સીધી અસર કરે છે. પરિણામોને લઈને ઊભી થયેલી અનિશ્ચિતતા અને મૂલ્યાંકન અંગેના પ્રશ્નોએ અનેક વિદ્યાર્થીઓમાં ચિંતા અને તણાવ વધાર્યો છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર ગુણ આધારિત મૂલ્યાંકનને બદલે કૌશલ્ય, સર્જનાત્મકતા અને વિવેચનાત્મક વિચારસરણીને વધુ મહત્વ આપતી વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવું જરૂરી છે.
આગળનો રસ્તો શું?
CBSE OSM વિવાદ માત્ર ટેકનિકલ ખામીનો મુદ્દો નથી, પરંતુ સમગ્ર મૂલ્યાંકન વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે. ભવિષ્યમાં વધુ પારદર્શક, જવાબદાર અને વિદ્યાર્થી કેન્દ્રિત પરીક્ષા પદ્ધતિ વિકસાવવી સમયની માંગ બની ગઈ છે.
- જ્યાં સુધી ઉચ્ચ શિક્ષણ અને કારકિર્દીના દરવાજા બોર્ડના પરિણામો સાથે જોડાયેલા રહેશે, ત્યાં સુધી ધોરણ 12ની પરીક્ષાનું મહત્વ યથાવત રહેશે.