ચંદનનું વૃક્ષ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને અર્થતંત્રમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. તેના સુગંધિત લાકડા, તેલ અને ધાર્મિક મહત્વને કારણે, ચંદનને ‘લાલ સોનું’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જોકે, આ જ ઉંચી કિંમત તેને તસ્કરો માટે એક મોટો લક્ષ્યાંક બનાવે છે.
ગુજરાતના પંચમહાલ જિલ્લા માંથી ચંદનના કિંમતી ઝાડ કાપીને ચોરી કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો અને તસવીરો વાયરલ થતાં વન વિભાગ અને પોલીસ તંત્રમાં હલચલ મચી ગઈ છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે સંગઠિત તસ્કરોની ટોળકીઓ હવે ગુજરાતના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ સક્રિય થઈ રહી છે.
ઘટના: પંચમહાલમાં ચોરીનો પર્દાફાશ
પંચમહાલ જિલ્લાના જંગલ વિસ્તારોમાં અથવા ખાનગી જમીન પર વાવેલા ચંદનના ઝાડને રાત્રિના અંધારામાં કાપીને ચોરી કરવામાં આવ્યા છે.
-
મોટી રકમનું નુકસાન: અહેવાલો મુજબ, ચોરી થયેલા ચંદનના ઝાડની કિંમત ₹30 લાખથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે. ચંદનની કિંમત તેના વજન, ઉંમર અને ગુણવત્તા પર આધારિત હોય છે, પરંતુ કિલો દીઠ હજારો રૂપિયામાં વેચાતી હોવાથી, આ નુકસાન ખૂબ મોટું છે.
-
સંગઠિત ચોરી: આ પ્રકારની ચોરી માત્ર સામાન્ય ચોરો દ્વારા શક્ય નથી. તેમાં ચોક્કસ તાલીમ, ઝાડ કાપવા માટેના સાધનો અને ચોરી કરેલા માલને ઝડપથી દૂર કરવા માટે પરિવહનની વ્યવસ્થાની જરૂર પડે છે. આ સૂચવે છે કે આ આંતરરાજ્ય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જોડાયેલી તસ્કરીની ચેઇનનો ભાગ હોઈ શકે છે.
-
વાયરલ તસવીરો: ઘટનાસ્થળ પરથી વાયરલ થયેલી તસવીરોમાં માત્ર મૂળમાંથી કપાયેલા ઝાડના થડ અને બાકી રહેલા લાકડાના ટુકડા જોવા મળે છે, જે ગુનેગારોની ઝડપી અને પદ્ધતિસરની કામગીરી દર્શાવે છે.
ચંદન આટલું કિંમતી કેમ છે?
ચંદન (Santalum album) વિશ્વના સૌથી કિંમતી લાકડાઓમાંનું એક છે. તેની ઉંચી કિંમત મુખ્યત્વે નીચેના કારણોસર છે:
-
સુગંધિત હાર્ટવુડ (Heartwood): ચંદનનો મુખ્ય ભાગ, હાર્ટવુડ, તેલથી સમૃદ્ધ હોય છે. આ તેલ, જેને ચંદનનું તેલ કહેવામાં આવે છે, તે અત્તર, દવાઓ અને કોસ્મેટિક્સમાં વપરાય છે.
-
ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ: હિંદુ ધર્મ સહિત અનેક ધર્મોમાં પૂજા, વિધિઓ અને અંતિમ સંસ્કાર માટે ચંદનનો ઉપયોગ થાય છે.
-
ઉત્પાદનનો સમય: ચંદનનું ઝાડ વેચાણ માટે તૈયાર થવામાં (સારી ગુણવત્તાનું હાર્ટવુડ ઉત્પન્ન કરવામાં) 15 થી 20 વર્ષ કે તેથી વધુ સમય લે છે. લાંબો સમયગાળો તેની ઉપલબ્ધતાને મર્યાદિત કરે છે.
કાયદાકીય પડકારો અને માલિકીના નિયમો
ભારતીય કાયદા મુજબ ચંદનના ઝાડનું વાવેતર અને માલિકી એક જટિલ મુદ્દો છે:
-
સરકારી માલિકી: ઐતિહાસિક રીતે, ભારતમાં ચંદનના ઝાડને ‘રોયલ ટ્રી’ ગણવામાં આવતા હતા. આજે પણ, ભલે ખેડૂત પોતાની જમીન પર ચંદનનું વાવેતર કરે, તેના લાકડા પરની માલિકી રાજ્ય સરકારની રહે છે (જોકે આ નિયમો હવે કેટલાક રાજ્યોમાં હળવા કરવામાં આવ્યા છે).
-
કાપણીના નિયંત્રણો: ખાનગી માલિકીની જમીન પર પણ ચંદન કાપવા અને તેનું પરિવહન કરવા માટે વન વિભાગની સત્તાવાર પરવાનગી લેવી ફરજિયાત છે.
-
તસ્કરીનું જોખમ: આ કડક નિયંત્રણો અને ઊંચી કિંમતોને કારણે ગેરકાયદેસર રીતે ચોરી અને તસ્કરીનું જોખમ વધી જાય છે, કારણ કે તસ્કરો કાયદેસરના વેપારીઓને મળતી આવક કરતાં વધુ ઝડપી નફો કમાઈ શકે છે.
વન વિભાગ અને પોલીસની કામગીરી
પંચમહાલની આ ઘટનાએ વન વિભાગ અને સ્થાનિક પોલીસની કાર્યક્ષમતા પર પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂક્યું છે. આ પ્રકારની ચોરીને રોકવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવા જરૂરી છે:
-
ગહન પેટ્રોલિંગ: સંવેદનશીલ જંગલ વિસ્તારોમાં રાત્રિ દરમિયાન પેટ્રોલિંગ અને સર્વેલન્સ વધારવું.
-
ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: ડ્રોન અને જીઓ-ટેગિંગ જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ચંદનના મહત્વપૂર્ણ વૃક્ષો પર નજર રાખવી.
-
ખેડૂતોને પ્રોત્સાહન: ખાનગી જમીન માલિકોને ચંદન ઉગાડવા અને તેની સુરક્ષા કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું.
-
બાતમી નેટવર્ક: સ્થાનિક લોકો અને બાતમીદારોનું નેટવર્ક મજબૂત બનાવવું, જેથી તસ્કરોની હિલચાલ વિશે સમયસર માહિતી મળી શકે.
નિષ્કર્ષ
કાયદાકીય માળખામાં સુધારો જરૂરી
ચંદનના ઝાડની ચોરીની ઘટના માત્ર પંચમહાલ પૂરતી સીમિત નથી, તે સમગ્ર દેશ માટે ચિંતાનો વિષય છે. જંગલોમાં સુરક્ષા વધારવાની સાથે સાથે, સરકારે ચંદનના વાવેતર અને વેપારને લગતા કાયદાકીય માળખાને સરળ બનાવવાની પણ જરૂર છે. જો ખેડૂતોને કાયદેસર રીતે ચંદનની ખેતીમાંથી સરળતાથી નફો કમાવવાની તક મળશે, તો ગેરકાયદેસર તસ્કરીને આપોઆપ મોટો ફટકો પડશે. જ્યાં સુધી ‘લાલ સોના’ની આંતરરાષ્ટ્રીય માંગ ઊંચી રહેશે, ત્યાં સુધી સ્થાનિક સ્તરે સુરક્ષા અને કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી જ આ કિંમતી રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનું રક્ષણ કરી શકશે.
શું તમે જાણવા માંગો છો કે ભારતમાં ચંદનના લાકડાનો કાયદેસર રીતે વેપાર કેવી રીતે થાય છે?