ભૌગોલિક સંકેત (Geographical Indication – GI) ટૅગ એ એક એવું સંકેત છે જે ચોક્કસ ભૌગોલિક પ્રદેશમાંથી ઉદ્ભવતા ઉત્પાદનોને આપવામાં આવે છે, અને તે ઉત્પાદનની વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ અને ગુણવત્તા તે પ્રદેશને કારણે હોય છે.
ઉદાહરણ: ગુજરાતની ‘ગીરની કેસર કેરી’ ને GI ટૅગ મળેલ છે. આ ટૅગ ઉત્પાદકોને તેમના ઉત્પાદન માટે સુરક્ષિત બજાર, નાણાકીય સુરક્ષા અને સારી કિંમત મેળવવામાં મદદ કરે છે, સાથે જ બજારમાં ભેળસેળ અટકાવે છે.
‘કોંકણ હાપુસ’ Vs ‘વલસાડ હાપુસ’: વિવાદનું મૂળ
1. કોંકણ હાપુસ (મહારાષ્ટ્ર):
-
GI ટૅગ: ‘કોંકણ હાપુસ’ એ વિશ્વમાં હાપુસ કેરીને આપવામાં આવેલ પ્રથમ અને એકમાત્ર GI ટૅગ છે.
-
મળ્યું: આ ટૅગ 2018 માં મળ્યું હતું (જેના માટે 2008 થી પ્રયાસો ચાલુ હતા).
-
વિસ્તાર: કોંકણના ચાર જિલ્લાઓમાં ઉત્પાદિત થતી કેરી માટે આ ટૅગ લાગુ પડે છે.
2. વલસાડ હાપુસ (ગુજરાત):
-
GI દાવો: 2023 માં, ગાંધીનગર અને નવસારી યુનિવર્સિટીઓએ ‘વલસાડ હાપુસ’ નામથી ભૌગોલિક સંકેત મેળવવા માટે અરજી દાખલ કરી છે.
-
પ્રક્રિયા: આ અરજી પર દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, અને તેની પહેલી સુનાવણી 30 ઓક્ટોબરે થઈ હતી.
કોંકણના ખેડૂતોનો વિરોધ શા માટે?
મહારાષ્ટ્રના કોંકણના કેરી ઉત્પાદકો અને વિક્રેતા સંગઠન આ અરજીનો સખત વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમના મતે, જો ‘વલસાડ હાપુસ’ને GI ટૅગ મળે છે, તો તેનાથી કોંકણના ખેડૂતોને મોટું નુકસાન થશે.
-
નામની શુદ્ધતા: કોંકણી ખેડૂતોની સ્થિતિ સ્પષ્ટ છે કે ‘હાપુસ’ નામ ફક્ત કોંકણનું જ છે અને તેમાં કોઈ ઉપસર્ગ કે પ્રત્યય (જેમ કે ‘વલસાડ’ કે ‘કર્ણાટક’) ઉમેરવો જોઈએ નહીં.
-
ભેળસેળનો ભય: હાલમાં પણ કર્ણાટક, કેરળ અને અન્ય પ્રદેશોની કેરીઓને ‘કોંકણ હાપુસ’ માં ભેળસેળ કરવામાં આવે છે (QR કોડ હોવા છતાં). જો ‘વલસાડ હાપુસ’ને GI મળે, તો હાપુસના નામનો ઉપયોગ વધુ સરળ બનશે, જેનાથી બજારમાં મૂંઝવણ વધશે અને શુદ્ધ કોંકણ હાપુસની કિંમત પર અસર થશે.
-
ભવિષ્યનો ડર: કોંકણ સંગઠને સ્પષ્ટતા કરી છે કે જો ભવિષ્યમાં ‘શિવાણે હાપુસ’ કે ‘કર્ણાટક હાપુસ’ જેવી અરજીઓ દાખલ થશે, તો તેનો પણ વિરોધ કરવામાં આવશે.
આ વિવાદ માત્ર કેરીના નામનો નથી, પરંતુ કોંકણના ખેડૂતોના હિતોના રક્ષણ અને તેમની વર્ષોની મહેનતથી સ્થાપિત થયેલી ‘હાપુસ’ બ્રાન્ડની શુદ્ધતા જાળવવાનો છે. આ કાનૂની લડાઈમાં હવે મહારાષ્ટ્રમાં રાજકારણ પણ ગરમાયું છે.
શું તમે ભારતમાં અન્ય જાણીતા ઉત્પાદનો વિશે જાણવા માંગો છો, જેમણે GI ટૅગ મેળવ્યા છે?