ભારતની વિદેશ નીતિ છેલ્લા દાયકામાં વધુ સક્રિય અને આક્રમક બની છે, જેનો મુખ્ય હેતુ બિન-પરંપરાગત ભાગીદારો સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધોને મજબૂત કરવાનો છે. વડાપ્રધાન PM Modi ની ત્રણ દેશો – જોર્ડન (Jordan), ઇથોપિયા (Ethiopia) અને ઓમાન (Oman) – ની તાજેતરની વિદેશ યાત્રા આ જ મહત્ત્વાકાંક્ષી વિદેશ નીતિનો એક ભાગ છે.
આ યાત્રા મધ્ય પૂર્વના સ્થિરતાના પ્રશ્નો, આફ્રિકા સાથેના વધતા સહયોગ અને ગલ્ફ દેશો સાથેના ભારતના પરંપરાગત ઊર્જા સંબંધોના સંદર્ભમાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ત્રણેય દેશો સાથેના સંબંધો ભારતના વૈશ્વિક અને આર્થિક હિતો માટે નિર્ણાયક છે.
જોર્ડન: પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતાનું કેન્દ્ર
વડાપ્રધાન મોદીની યાત્રાનું પ્રથમ ચરણ હશેમાઇટ કિંગડમ ઓફ જોર્ડન હતું. જોર્ડન મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતા અને શાંતિ જાળવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
મુખ્ય લક્ષ્યો અને સિદ્ધિઓ:
-
આતંકવાદ વિરોધી સહયોગ: જોર્ડન અને ભારત બંને આતંકવાદના પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. મોદીએ જોર્ડનના કિંગ (રાજા) સાથે મુલાકાત કરી, જેમાં ગુપ્ત માહિતીની વહેંચણી અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા આતંકવાદ વિરોધી સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
-
વેપાર અને રોકાણ: બંને દેશો વચ્ચે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, આઇટી અને કૃષિ ક્ષેત્રે વેપાર વધારવા માટે નવા કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા. ભારતે જોર્ડનના ખાણકામ અને ફોસ્ફેટ ક્ષેત્રમાં રોકાણની શક્યતાઓ પણ ચકાસી.
-
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક સંબંધો: જોર્ડનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ભાષાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરારો થયા, તેમજ શૈક્ષણિક આદાનપ્રદાન કાર્યક્રમો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
જોર્ડન સાથેની આ યાત્રાએ ભારતને પશ્ચિમ એશિયાના મહત્ત્વપૂર્ણ રાજકીય કેન્દ્રોમાં મજબૂત સ્થાન અપાવ્યું છે.
ઇથોપિયા: આફ્રિકા સાથે દ્વિપક્ષીય ભાગીદારીનું વિસ્તરણ
વડાપ્રધાનની યાત્રાનું બીજું ચરણ ઇથોપિયા હતું, જે ભારતની “આફ્રિકા સાથે સહયોગ” ની નીતિ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઇથોપિયા પૂર્વ આફ્રિકામાં ભારતનો એક મુખ્ય વેપાર ભાગીદાર છે.
મુખ્ય લક્ષ્યો અને સિદ્ધિઓ:
-
સંરક્ષણ અને સુરક્ષા: ઇથોપિયાની સેનાની તાલીમ અને સંરક્ષણ ઉપકરણોની ખરીદીમાં ભારત મદદરૂપ થઈ રહ્યું છે. બંને દેશોએ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રની સુરક્ષા પર સહયોગ વધારવા માટે વાતચીત કરી.
-
આર્થિક સહયોગ: ઇથોપિયામાં ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા મોટા પાયે રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, ખાસ કરીને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રોમાં. મોદીએ ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓને ઇથોપિયાના કૃષિ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરમાં રોકાણ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.
-
સામાજિક ક્ષેત્ર: ભારતે ઇથોપિયામાં શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને ક્ષમતા નિર્માણ પ્રોજેક્ટ્સ માટે નવી લોન સુવિધાઓની જાહેરાત કરી.
-
G20 માં આફ્રિકન યુનિયન: વડાપ્રધાને ઇથોપિયાના નેતૃત્વ સાથે આફ્રિકન યુનિયનને G20 માં સ્થાયી સભ્ય તરીકે સમાવવાની ભારતની પહેલ વિશે ચર્ચા કરી.
આ યાત્રાએ ભારત-આફ્રિકા સંબંધોને એક નવો આયામ આપ્યો છે.
ઓમાન: ઊર્જા, દરિયાઈ સુરક્ષા અને ડાયસ્પોરાનું કેન્દ્ર
વડાપ્રધાન મોદીની યાત્રાનું અંતિમ અને સૌથી વ્યૂહાત્મક ચરણ સલ્તનત ઓફ ઓમાન હતું. ઓમાન ભારતના સૌથી જૂના અને સૌથી વિશ્વાસપાત્ર મિત્રોમાંનું એક છે, જે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારત માટે વ્યૂહાત્મક દરવાજો ખોલે છે.
મુખ્ય લક્ષ્યો અને સિદ્ધિઓ:
-
ઊર્જા સુરક્ષા: ઓમાન ભારત માટે લાંબા ગાળાથી પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો એક મહત્ત્વનો સપ્લાયર રહ્યો છે. ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા નવા ઊર્જા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ માટે કરારો થયા.
-
દરિયાઈ સુરક્ષા: ઓમાન હિંદ મહાસાગરના મુખ પર આવેલું હોવાથી, બંને દેશોએ દરિયાઈ સુરક્ષા, ચાંચિયાગીરી વિરોધી પગલાં અને દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા પર સહયોગ વધાર્યો. ઓમાનના ડુક્મ (Duqm) પોર્ટ પર ભારતીય નૌકાદળને પહોંચની સુવિધા મળવાથી ભારતની વ્યૂહાત્મક તાકાત વધશે.
-
ભારતીય ડાયસ્પોરા: ઓમાનમાં 7 લાખથી વધુ ભારતીય સમુદાય વસે છે. મોદીએ ભારતીય સમુદાયના કલ્યાણ અને ઓમાનના વિકાસમાં તેમના યોગદાનની પ્રશંસા કરી.
-
ટેકનોલોજી અને રોકાણ: ઓમાનના ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નવીનતામાં ભારતીય ટેકનોલોજી કંપનીઓ દ્વારા રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા પર ચર્ચા થઈ.
નિષ્કર્ષ: ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ ના સિદ્ધાંતને મજબૂત કરતી યાત્રા
વડાપ્રધાન PM Modi ની જોર્ડન, ઇથોપિયા અને ઓમાનની આ યાત્રાએ ભારતની વિદેશ નીતિમાં દ્વિપક્ષીય સંબંધોના મહત્ત્વને રેખાંકિત કર્યો છે. આ યાત્રા માત્ર વેપાર અથવા સંરક્ષણ સહયોગ પૂરતી સીમિત નહોતી, પરંતુ તે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની વધતી જતી ભૂમિકા અને ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ ના સિદ્ધાંતને મૂર્તિમંત કરે છે.
આ ત્રણેય દેશો સાથેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ભારતને મધ્ય પૂર્વ અને આફ્રિકામાં મજબૂત પ્રવેશ અને ઊર્જા તથા દરિયાઈ સુરક્ષાના મહત્ત્વના મોરચે સ્થિરતા પ્રદાન કરશે. આ સફળ યાત્રા દર્શાવે છે કે ભારત વૈશ્વિક સ્તરે તમામ ક્ષેત્રોમાં સંતુલન જાળવીને પોતાનું કદ વધારવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
શું તમે જાણવા માંગો છો કે ઓમાનના ડુક્મ પોર્ટ પર ભારતીય નૌકાદળને મળેલી પહોંચ વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણથી કેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે?